قنات یا کاریز یا کهریز راهآب یا کانالی است که در زیرِ زمین کنده شده، تا آب در آن برای رسیدن به سطح زمین جریان یابد. این جوی یا کانال در عمق زمین برای ارتباط دادنِ رشتهچاههایی است که از مادر چاه سرچشمه میگیرد. مادرچاهها معمولاً یک چشمهٔ زیرزمینی هستند. قناتها بهمنظور هدایت آب و مدیریّت آن برای کشاورزی و سایر مصارف به کار گرفته میشوند. این کانالِ قنات ممکن است تا رسیدن به سطح زمین چندین کیلومتر طول داشته باشد و به محل خروجیِ آب دهانهٔ کاریز و یا سر قنات میگویند.
واژهشناسی
کاریز واژهای فارسی است و در اصل کهریز و شاید کهنریز و یا کالریز بودهاست. واژهٔ قنات کلمهٔ پارسی معرب شدهاست. در ایران خاوری و افغانستان و آسیای میانه واژهٔ کاریز بیشتر کاربرد دارد و در ایران باختری واژهٔ قنات. قنات خود عربی شدهٔ کنات فارسی است که از ریشهٔ فعل کندن و یا کانال گرفته شده است. جمع قنات را «قَنَوات» گویند.
پیشینه
فناوری ساخت قنات در اوایل هزاره اول قبل از میلاد در مناطق خشک کوهستانی ایران گسترش پیدا کرد و به کشاورزان این مناطق اجازه داد تا بتوانند در دورههای طولانی خشکی که آب سطحی پیدا نمیشود به کشاورزی بپردازند. این قناتها به تدریج در مناطق دیگر دنیا رایج شدند و اکنون قناتهای زیادی از چین تا مراکش و حتی در قاره آمریکا وجود دارند.
ایرانیان باستان در چندین هزار سال قبل دست به این ابتکار جدید زده و آن را کاریز یا کهریز نام نهادند. نخستین قناتها و طولانیترین قنات دنیا در ایران واقع شدهاست. با این اختراع که در نوع خود در جهان بینظیر بودهاست، میتوان مقدار قابل توجهی از آبهای زیرزمینی را جمعآوری کرد و به سطح زمین رساند، که همانند چشمههای طبیعی، آب آن در تمام طول سال بدون هیچ ابزار کمکی از درون زمین به سطح زمین جاری میگردد. کاریز که به دست مقنیان ایرانی ساخته شد. این حرفه به همراه خود ساعت آبی و آسیاب آبی را نیز به همراه آورده است. با وجود این که چندین هزار سال از اختراع آن میگذرد هنوز هم این روش استفاده از آب در برخی از روستاها و مناطق مسکونی و کشاورزی و دامداری کشور معمول و متداول است و حتی رکن اصلی کشت و زرع در نواحی خشک است. گوبلو معتقد است که کاریز، ابتدا یک فن ویژه آبیاری نبوده، بلکه به طور کامل از تکنیک معدن نشأت گرفته و منظور از احداث آن جمعآوری آبهای زیرزمینی مزاحم (هرزه آبها) به هنگام حفر معادن بودهاست. اگرچه در گسترهٔ فرهنگی ایران، از معادن مس و احتمالاً روی موجود در کوههای زاگرس، در هزارهٔ دوم قبل از میلاد مسیح بهرهبرداری شدهاست اما این نظر گوبلو چندان علمی بنظر نمی آیدو با مطالعات میدانی در مورد قناتهای ایران همخوانی ندارد خود او نیز بعد نظرش را اصلاح کرده است.
اهمیت
اهمیت قناتها به اندازهای است که سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملّی استان یزد به دنبال برگزاری سلسلهنشستهای یزدشناسی خود، نتوانست از کنار قناتها به راحتی عبور کند و موضوع یکی از این نشستهای تخصصی را به قنات اختصاص داد. بر این اساس سومین نشست یزدشناسی با موضوع «یزد، آب، قنات» به همت سازمان اسناد و کتابخانه ملی استان یزد و مرکز قنات ایران با حضور بیش از ۱۰۰ نفر از علاقمندان به تاریخ این دیار برگزار شد.
فهرست مطالب:
تعریف قنات
چگونگی ابداع قنات
قنات در افسانه های ایرانی
تاریخچه قنات
اسامی معادل قنات
شمای قنات
ابزار و وسایل احداث قنات
روش احداث قنات
انواع مصالح به کار رفته در قنات
محاسن و معیب قنات
مقایسه قنات و چاه
ساختمان های مرتبط با قنات
پایاب
آب انبار
شگفتی های قنات
اشکال پراکندگی جغرافیایی قنات
شیوه سنجش آب
کاربرد و مصارف فرعی قنات در ایران
آمار قنات های کشور
عجیب ترین قنات های کشور
پاورپوینت با عنوان قنات ها و ویژگی های آنها در 28 اسلاید
