تاریخ حقوق ایران
مقدمه: شناخت هر ملتی با مطالعه تاریخ آن ملت میسر است و استمرار هر جامعهای با پذیرش قواعدی که قانون نامیده میشود امکانپذیر میباشد. در میان رشتههای گوناگون تاریخ، تاریخ حقوق اهمیت خاصی دارد تاریخی که زندگی قضایی ملتی را نشان دهد درجه اول اهمیت را دارد. از جامعههای اولیه پیش از آریائیان در فلات ایران تا دولت شهرهای کوچک یونان باستان و امپراطوریهای بزرگ روم، چین و شاهنشاهی ایران همگی نیازمند وجود قواعدی برای برقراری نظم، تعیین حقوق و تکالیف افراد جامعه بودند نامی که کشور عزیز ما دارد واژهای است که شعبهای از اقوام موسوم به هند و اروپایی پس از ورود به این کشور بر آن نهادهاند ـ بنا به اختلاف اقوال اولین مکانی که این اقوام در پهنه فلات ایران وارد شدند محلی به نام ایران ویچ و یا ایران ویژه بود. که بنا به گفته کتاب دینی اوستا در آن جا ده ماه زمستان بوده و دو ماه تابستان، پیش از ورود آریائیان به این خطه چه در داخل ایران و چه در همسایگی آن اقوامی ساکن بودهاند که از خود تمدنی داشتهاند. مردمان آریایی پس از ورود خود به محل جدید علاوه بر آداب و رسوم ابتدایی خود با اقتباس از عادات و تأسیسات حقوقی و اجتماعی اقوام داخل ایران و خارج از فلات ایران ـ مقرراتی جهت استمرار زندگی اجتماعی خود به وجود آوردهاند که این عادات و رسوم و طرز حکومت تا رسیدن به دوره تاریخی معمول و رایج بوده است ایرانیهای آریایی همچون مادیها ـ پارسیها ـ پارتیها ـ سکاها هر یک خود به تقسیماتی منقسم میشوند ـ اولین واحد اجتماعی ایرانی خانواده بود که آنها را نافه NAFFH مینامیدند، مرکز خانواده را نمانا یا نمان اصطلاح کردهاند که این لفظ هنوز در واژه خانمان به جای مانده است.
ریاست نمان یا خانواده با نمان پاد Neman Paiti یا نگهبان خانه بوده است و از اینجا حدس میزنیم که نوع حکومت پدرسالاری بوده است. چند خانواده تشکیل یک تیره یا Tauma را میدادند محل سکنای یک تیره ویس VIS بوده که امروزه آن را دیه یا ده مینامیم Vispaiti یا ویس پاد رئیس تیره نامیده میشد. از اجتماع چند تیره قبیله یا طایفه به وجود میآمده که آریائیان شاخه ایرانی مرکب از چند قبیله بودهاند در تمام اینها رؤسای ده و تیره و قبیله اشخاصی بودهاند که از میان خود پادشاه یا رئیس ملت را برمیگزیدند. به هر حال لازمه وجود تشکیلات اجتماعی وجود مقررات حقوقی است. [1]که ما قصد بازگویی تاریخ این مقررات را به طور مشخص داریم برای شرح تاریخ حقوق ایران نخست باید معنی سه واژه تاریخ، حقوق، ایران را بشکافیم تا درباره هر کدام و سپس در خصوص تاریخ حقوق ایران گفتوگو نمائیم:
1 ـ تاریخ: واژه تاریخ : تاریخ به معنای تعیین زمان رویدادها است در قرآن کریم و احادیث واژه تاریخ به کار نرفته است. برخی عقیده دارند کلمه (تاریخ) عربی است و از واژه آَرَخَ و وَرَخ مشق شده، بعضی را عقیده آن است که این واژه ریشه عربی ندارد و مسلمانان آن را از اهل کتاب گرفتهاند. گروهی هم گویند کلمه تاریخ از زبان فارسی و برگرفته از (ماه ـ روز) که معرّب آن مورخ است میباشد [2] در علوم اسلامی تاریخ شامل ده قسمت است 1 ـ تاریخنگاری خبر 2 ـ وقایع نگاری 3 ـ تاریخ عمومی به طریق سال شمار 4 ـ ذیلنویسی یا تاریخ مختصر 5 ـ تاریخنگاری براساس نسبشناسی 6 ـ تاریخنگاری طبقات 7 ـ سرگذشت نامهها 8 ـ سفرنامهها 9 ـ تاریخنگاری محلی 10 ـ تاریخنگاری دودمانی که به نظر نگارنده ردیف دوم (تاریخ نگاری خبر) و وقایعنگاری در یک طبقه و تاریخنویسی براساس نسبشناسی و تاریخنگاری دودمانی[3] هم به هم شباهت دارند امروزه تاریخ از زوایای گوناگون و در مسائل مختلف الموضوع بررسی و نوشته میشود مانند: تاریخ کشورها، تاریخ شهرها، تاریخ سلسلههای حکومتی، تاریخ فلسفه، تاریخ ادیان، تاریخ ادبیات، تاریخ تئاتر، تاریخ شعر و نثر، تاریخ معماری، تاریخ موسیقی، تاریخ پزشکی، تاریخ مؤسسات و اختراعات، تاریخ حقوق و جز آن، امروزه وقایع تاریخی را به دو بخش عمده تقسیم میکنند. [4] زمانهای پیش از تاریخ و زمانهای تاریخی. تاریخ از زمانی شروع میشود که مدارک کتبی و تاریخی راجع به وقایع آن زمان به دست آمده و زمانهای پیش از آن را پیش از تاریخ مینامند ـ تاریخ بشر را تا ششهزار از قبل از میلاد مسیح رساندهاند. زیرا بعضی از تاریخنویسان تاریخ مصر را تا ششهزار قبل از میلاد میدانند لذا دوران تاریخی از ششهزار سال قبل از میلاد آغاز میشود و قبل از آن در محدوده زمانی پیش از تاریخ یا دوران اسطوره یا افسانهای قرار میگیرد.
[1] . دکتر محمدحسین علیآبادی جزوه دانشگاهی، تاریخ حقوق ایران، ص 3 تا 5.
[2] . نگاه کنید دانشنامه جهان اسلام جلد 6 چاپ دایرةالمعارف بزرگ اسلامی تهران 1380 زیرنظر دکتر غلامعلی حداد عادل ص 65 و کتاب «نقش ایرانیان در فقه اسلامی و...» از نگارنده ص 21 و 22 چاپ 1382 کانون سردفتران و دفتریاران.
[3] . دانشنامه جهان اسلام، ج 6 ، ص 97، زمان کلمه فارسی است و از کلمه (دمان) گرفته شده است. مثال آن دم: آن زمان: آن هنگام، و دودمان مرکب از دود = اجاق و مان = خانه.
[4] . پیرنیا،تاریخ ایران باستان مشیرالدوله، ج 1، ص 6، چاپ تهران 1362، دنیای کتاب.
تحقیق آماده با موضوع تاریخ حقوق ایران - 17 صفحه وورد
